چارچوب معماری سازمانی زکمن

چارچوب معماری سازمانی زکمن

About the project

زکمن در سال ۱۹۸۷، چارچوبی مفهومی برای معماری سیستم‏های اطلاعاتی معرفی نمود که پس از تکمیل و بسط در سال ۱۹۹۲، به عنوان راه حل برتر در حوزه معماری سازمانی شناخته می‏شود. زکمن چارچوب خود را با الهام از معماری سازه، ارائه نمود که در نوع خود، مزیتی برای این چارچوب محسوب می‏شود چرا که نگاشت از معماری سازه به انفورماتیک، فهم مطالب را برای مخاطبان مبحث معماری که عموماً در سطوح بالای مدیریتی سازمانها قرار دارند، ساده می‏کند.

 

چارچوب معماری سازمانی زکمن در واقع، جدولی است متشکل از تعدادی سلول که هر یک از برخورد یک سطر و یک ستون پدید می‏آیند. هر سلول، حاوی یک مدل فرض می‏شود که بیانگر وجهی از معماری از دید گروه خاصی از سهامداران است. چارچوب اول زکمن از ۳ ستون و ۶ سطر تشکیل شده بود که در آن زمان به ISA‏[۱] شهرت یافت. جدول ۱ چارچوب ISA را نمایش می‏دهد.

جدول ۱: چارچوب ISA شکل اولیه چارچوب زکمن

 

داده‏‌ها

موجودیت و رابطه

کارکرد

کارکرد و واسط

شبکه

گره و اتصال

حوزه

برنامه ریز

فهرست اشیا مهم برای حرفه

موجودیت = کلاسی از اشیاء

فهرست فرآیندهای حرفه

کارکرد = دسته ای از فرآیندهای حرفه

فهرست مکانهای حرفه

گره = مکانهای اصلی حرفه

مدل سازمانی

دارنده

نمودار موجودیت – رابطه

موجودیت = موجودیت کاری

رابطه = قواعد کاری

نمودار گردش فرآیند

کارکرد = فرآیند کاری

واسط = منابع کاری

شبکه آماد

گره = مکان کاری

اتصال = ارتباط کاری

مدل سیستمی

طراح

مدل داده‏ها

موجودیت = موجودیت داده‏ای

رابطه = رابطه داده‏ای

نمودار گردش داده

کارکرد = کارکرد برنامه کاربردی

واسط = دید کاربر

معماری توزیع سیستم‏ها

گره = کارکرد (پردازنده،  …)

اتصال = ویژگیهای اتصال

مدل فناوری

سازنده

طراحی داده‏ها

موجودیت = سطر

رابطه = کلید

نمودار ساختار

کارکرد = کارکرد رایانه‏ای

واسط – قالب ابزار/صفحه

معماری سیستم

گره= سخت افزار/سیستم/نرم افزار

اتصال= توصیفات اتصال

مولفه‏‌ها

همکار

توصیف تعاریف داده‌‏ها

موجودیت = فیلد

رابطه = آدرس

برنامه

کارکرد = عبارت زبان

واسط = بلوک کنترل

معماری سبکه

گره = آدرس

اتصال = پروتکل

سیستم در حال کار

داده

کار

شبکه

همانطور که ملاحظه می‏نمائید، در شکل دادن به این چارچوب دو ایده اساسی دخیل است:

  1. سطرها : نمایانگر دیدگاههای متفاوتی هستند که سهامداران مختلف در سازمان نسبت به محصولات معماری دارند.
  2. ستونها : توصیفات متفاوتی از یک محصول مشابه را از جنبه‏های مختلف، موجب می‏شوند.

این نوع خاص از تقسیم بندی که به جرات می‏توان آن را مختص زکمن دانست، از یک سو به خوبی مدلهای موجود در سطرهای متوالی را به گونه‏ای منظم در معرض جزئیات بیشتر قرار می‏دهد و از سوی دیگر دیدگاه هر یک از سهامداران را به مدلهایی می‏شکند (از طریق ستونها) که هیچ نوع همپوشانی با هم ندارند. مفهوم هر یک از سطرهای چارچوب ISA به شرح زیر است:

  1. حوزه : خلاصه‏ای سطح بالا از اندازه، شکل، آرایش فیزیکی و منظور اصلی از سازمان را تصویر می‏کند. این سطر، دیدگاه برنامه ریز یا سرمایه گذاری است که قصد دارد، هزینه و عملکرد کسب و کار یا سازمان مورد نظر خود را تخمین بزند. اعضای هیئت مدیره، سهامداران یا اعضای هیئت امنا نمونه‏هایی از افراد دارای این دیدگاه هستند. تقریباً همه اطلاعاتی که در این سطر می‏آیند، به صورت متن آزاد است.
  2. مدل سازمان یا حرفه : دیدگاه صاحبان کسب و کار را نشان می‏دهد. این صاحبان کسانی هستند که به صور مستمر با حرفه درگیر هستند. کارمندان (مدیران سطح بالا و میانی و مجریان با اهمیت) دارای چنین دیدگاهی هستند. آنچه در این سطر قرار می‏گیرد همان چیزی است که به عنوان مدل حرفه می‏شناسیم.
  3. مدل سیستم‏ها: نتیجه کار تحلیلگرانی است که با بررسی سازمان و کسب وکار آن (در سطر قبل)، معماری سیستم‏های اطلاعاتی سازمان را (توسط طراحان) استخراج نموده‏اند. لذا می‏توان گفت این سطر، نشاندهنده دیدگاه تحلیلگران و طراحان سطح بالاست. باید توجه کرد که جزئیات طراحی در این سطر نمایش داده نمی‏شود. آنچه در این سطر وجود دارد چیزی شبیه به طرح کلان سیستم‏های اطلاعاتیست.
  4. مدل فناروی : معماری تهیه شده در قسمت قبل برای آنکه تحقق یابد، نیاز دارد توسط فناوری پشتیبانی شود. در این سطر است که استانداردهای پیاده سازی سیستم‏ها برگزیده می‏شوند. طرح جامع سیستم‏های اطلاعاتی با ارائه استانداردها و فناوری‏ها در اینجا تکمیل می‏شود و سیستم‏های معین شده می‏توانند از سوی سازمان به مناقصه گذارده شوند. در قیاس با مهندسی نرم افزار، این سطر شامل طراحی تفصیلی سیستم‏ها می‏شود.
  5. مولفه‏ها: توسط کسانی تهیه می‏شود که به عنوان پیمانکار در اجرای سیستم‏های اطلاعاتی پیش بینی شده در سطر قبل، فعالیت می‏کنند. در اینجا باید معماری سیستم‏های اطلاعاتی، متناسب با فناوری که از سوی شرکت مجری برگزیده شده، تبدیل به طراحی سطح پائین شود. این سطر، به معنای کامل آن به مهندسی نرم‏افزار مربوط می‏شود و افراد سهیم در آن همان کسانی هستند که در نظر عامه مردم به آنها برنامه نویس گفته می‏شود. مطمئناً این پیمانکاران گروهی متشکل از همه کارشناسان مهندسی نرم‏افزار اعم از تحلیلگر، معمار و غیره هستند.
  6. سازمان در حال کار[۲] : این سطر در بسیاری از روشهای انجام معماری دیده نشده است چرا که از طریق زبان و نمودار قابل بیان نیست. اگر بخواهیم چیزی را در این سطر جای دهیم باید سازمان واقعی را در آن قرار دهیم. این سطر نشاندهنده دیدگاه کاربران سازمان است.

مفهوم هر یک از ستونهای چارچوب ISA به شرح زیر است:

  • داده‏‌ها : هر یک از سطرهای این ستون به درک و پردازش داده‏های سازمانی می‏پردازند. در یک ترتیب افزایشی، جزئیات مدلسازی همراه با پائین رفتن در سطرها تغییر می‏کند. به گونه‏ای که از یک فهرست ساده از اشیاء به مدل موجودیتهای حرفه، مدل معنایی، مدل منطقی، مدل فیزیکی و سرانجام پایگاه داده‏ها و انباره‏های واقعی می‏رسیم.
  • کارکرد: سطرهای موجود در ستون کارکرد، فرآیند ترجمه ماموریت سازمان به عملیات جزئی تر لازمه آنرا تشریح می‏کنند. سطر اول فهرستی از ماموریتها و وظایف کلان سازمان را شامل می‏شود. این فهرست سپس به مدل فرآیندی کسب و کار، معماری سامانه‏‌های اطلاعاتی کلان، زیر سیستم‏ها، مولفه‏ها و سرانجام گردش کار واقعی سیستم تبدیل می‏شود.
  • شبکه : این ستون بر توزیع جغرافیایی فعالیتهای سازمانی متمرکز است. فهرست واحدها از نظر پراکندگی جغرافیایی سازمان، معماری آماد<[3] سازمانی، مدل استقرار سیستم‏ها، معماری شبکه، جزئیات آدرس دهی شبکه و شبکه واقعی سازمان، ترتیب افزایش جزئیات در این ستون را تشکیل می‏دهند.

باید دانست که ستونها، مجزا نیستند بلکه اجزای منطقی سازنده آنها دارای ارتباطات معنایی با هم هستند. این بحث، به مفهومی به نام مخزن[۴] منجر می‏شود.

در سال ۱۹۹۲ زکمن و سوا ضمن بسط چارچوب ISA با استفاده از نمودارهای مفهومی سعی کردند، چارچوب زکمن را نرمال‏سازی کنند. اگر چه تلاش آنها در جهت فرمالسازی را نمی‏توان موفق دانست، اما بسط چارچوب معماری به شش ستون، بسیار مورد توجه قرار گرفت. هرچند هنوز هم تلاشهای صورت گرفته در حوزه معماری، متدولوژیها و چارچوبهای ارائه شده عمدتاً به همان سه ستون اول می‏پردازند. به عنوان نمونه می‏توان به متدولوژی EAP  و چارچوب FEAF اشاره کرد. جدول ۲ سه ستون دیگر چارچوب زکمن را نشان می‏دهد. در ادامه این بخش سه ستون دیگر چارچوب زکمن را تشریح می‏کنیم

جدول ۲: سه ستونی که در مقاله دوم زکمن به چارچوب اضافه شدند

 

انگیزه

هدف و وسیله

زمان

زمان و چرخه

افراد

عامل و عمل

حوزه برنامه ریز

فهرست اهداف و راهبردها

هدف/ وسیله = هدف اصلی

حرفه/ عامل کلیدی موفقیت

فهرست رخدادهای با اهمیت حرفه

زمان = رخداد مهم حرفه‏ای

فهرست سازمانها و عامل های حرفه

عامل = واحد سازمانی عمده

مدل سازمانی

دارنده

طرح کسب وکار

هدف= مقصود حرفه‏ای

وسیله = راهبرد حرفه‏ای

زمانبندی کلان

زمان= رخداد حرفه

چرخه= چرخه حرفه

ساختار سازمانی

عامل= واحد سازمانی

عمل = محصول کاری

مدل سیستمی

طراح

معماری دانش

هدف = شرط

وسیله = گزینش

ساختار پردازشی

زمان= رخداد سیستمی

چرخه= چرخه پردازشی

معماری واسط انسانی

عامل = نقش

عمل = محصول

مدل فناوری

سازنده

طراحی دانش

هدف = شرط

وسیله = فعالیت

ساختار کنترل

زمان = اجرا

چرخه= چرخه مولفه

واسط انسان/فناوری

عامل = کاربر

عمل = کار

مولفه‏ها

همکار

تعریف دانش

هدف = زیر شرط

وسیله = گام

تعریف زمانبندی

زمان = وقفه

چرخه = چرخه ماشین

معماری امنیت

عامل = شناسه

عمل = تراکنش

سیستم در حال کار

راهبرد

زمانبندی

سازمان

  1. افراد : ستون چهارم شرح می‏دهد که چه کسانی در حرفه درگیر هستند. این ستون به ویژه از نظر امنیت، حائز اهمیت است. ترتیب افزایش جزئیات فنی به قرار زیر است: فهرست از واحدهای سازمانی، نقش‏ها، تخصص‏ها و مسئولیت‏های درگیر در حرفه، نگاشت این فهرست‏ بر وظایف و تعاملات سازمانی لازم، تعاملات افراد با سیستم‎های کلان، واسطهای کاربری، مولفه های لازمی برای تهیه واسط ها و سرانجام واسط کاربری در حال تعامل.
  2. زمان : ستون پنجم: تاثیر زمان را بر سازمان، شرح می‏دهد. فهرستی از رخدادها و زمانهای مهم، زمانبندی کسب و کار، نمودارهای توالی و ترتیب عملیات، ترسیم توالی عملیات میان زیر سیستم ها، میان مولفه ها و زمانبندی واقعی کار در سازمان، ترتیب افزایش جزئی نگری در این ستون را نشان می‎دهند.
  3. انگیزه: این ستون بر ترجمه اهداف و راهبردهای حرفه به نتایج و ابزارهای خاص متمرکز می‏باشد و می‏تواند برای در برگیری همه محدودیتهای که بر تلاشهای سازمانی اعمال می‏شوند، گسترش یابد. در این ستون به ترتیب، فهرستی از اهداف و راهبردها، مدل قواعد کاری (مثلاً درخت تصمیم گیری)، ترجمه محدودیتهای حرفه‏ای به سیستمی، بسط قواعد در سطح زیر سیستمها، مولفه‏ها و اعمال قواعد بر روال فعالیتها شرح داده می‏شوند.

چارچوب زکمن تنها یک جدول ناشی از ترکیب تعدادی سطر و ستون نیست. این چارچوب ضمناً از تعدادی قاعده تبعیت می‏کند که آن را قادر می‏سازد توانایی خود را نشان دهد. این قواعد عبارتند از:

  1. ستونها دارای ترتیب نیستند. برخلاف سطرها که رعایت ترتیب آنها حائز اهمیت است. به همین علت در نامگذاری ستونها از شماره گذاری استفاده نشده است. این قاعده تلویحاً به این معنی است که نمی‏تواند بدون داشتن سطر بالاتر به تولید سطر پائین تر پرداخت. اما در مورد ستونها چنین قانونی برقرار نیست. به عبارت دیگر در زمان تعیین عرض و عمق معماری می‏توان از سطرهای پائین تر صرفنظر کرد[۵].
  2. هر ستون یک مدل پایه‏ای ساده دارد. همه ستونها از یک مدل پایه‏ای پیروی می‏کنند. این مدل متشکل از دو عنصر موجودیت و رابطه است که یک مدل معنایی موجودیت – رابطه را تشکیل می‏دهند. جداول ۱ و ۲ به وضوح نشان می‏دهد که مفاد این عناصر برای هر یک از سلولها چه می‏تواند باشد. این مدل، یک فرامدل عام[۶] نامیده می‏شود. چرا که اولاً برای همه ستونها یکسان است (عام) و ثانیاً مدل مدلسازی سازمانی محسوب می‏شود (فرامدل).
  3. مدل پایه هر ستون باید یکتا باشد. عناصر ذکر شده برای مدل ساده پایه ذکر شده در قاعده قبل، در هر ستون منحصر به همان ستون هستند. این قاعده به خوبی تضمین کننده عدم وجود افزونگی در چارچوب است. مثلاً عنصر موجودیت در ستون داده‏ها خاص همان ستون است و در ستونهای دیگر مفهومی ندارد.
  4. هر سطر نمایانگر یک دیدگاه مجزا و یکتاست. این قاعده تضمین می‏کند که عناصر سطر قبل بدون دلیل در سطر بعد تکرار نشوند. به عبارت بهتر، با توجه به تغییر دیدگاه نسبت به سطر قبل، مفهوم و کاربری عناصر در سطر جدید، دچار تغییر می‏شود.
  5. هر سلول یکتاست. این قاعده با توجه به یکتایی سطر و ستون، بدیهی به نظر می‏رسد.
  6. ترکیب یا اجتماع همه مدلهای سلولی در یک سطر، منجر به مدل کاملی از دیدگاه همان سطر می‏شود. رعایت این قاعده تضمین می‏کند که با اضافه کردن ستونهای جدید، مدلی از دیدگاه دیگر به مجموعه مدلهای هر سطر اضافه نشود. به علاوه بیان می‏کند که در زمان اعمال تغییرات در مدل هر سلول، از طریق وفاداری به دیدگاه سطر جاری، وابستگی‏های میان سلولهای یک سطر، جامعیت خود را حفظ کنند.
  7. منطق چارچوب بازگشتی است. این جمله جالب به این معنی است که هر چیزی را می‏توان از طریق این چارچوب توصیف نمود. تنها شرطی که وجود دارد آن است که صاحب، سازنده و … داشته باشد. این حرف که بهترین راه‏حل برای تزریق انعطاف پذیری به چارچوب است به این معنی است که هر سلولی به خودی خود می‏تواند یک چارچوب زکمن باشد. همچنین بدین معنی نیز می‏تواند باشد که حتی خود چارچوب را می‏توان با خودش توصیف کرد.

این قواعد تضمین می‏کنند که اهداف معماری دستیابی شوند. به عبارت دیگر، تنها در صورتی می‏توان متدولوژی موفقی مبتنی بر چارچوب زکمن داشت که قواعد فوق را رعایت کرده باشید. انعطاف، عدم افزونگی، هم سوئی سازمان و سیستم و سایر مزایای معماری تنها با استفاده از چارچوب حاصل نمی‏شوند بلکه لازم است در زمان معماری قواعد حاکم بر چارچوب نیز حفظ شوند.


[۱] Information System Architecture

[۲]

[۳]

[۴] Repository

[۵] در هر حال باید دانست پر نکردن سلولها به هر دلیل، یک خطر محسوب می‏شود = و لازم است پیش از تصمیم به حذف هر سلول تحلیل خطر لازم انجام شود.

[۶] Generic Meta-Model

درباره فنارا

اصول کاری فنارا برای خدمت به مشتریان:
  • خلق ارزش و ارائه خدمات ناب به مشتریان
  • ارتباط و تعامل سازنده با مشتریان
  • تلفیق توان خبرگان مجرب و اساتید دانشگاه
  • بهره‌گیری از متدولوژی‌ها و به‌روش‌های روز دنیا
  • بکارگیری برترین فناوری‌های روز دنیا
  • سازماندهي و اجرای مدل‌های مدیریتی بروز
شرکت فنارا با بیش از دو دهه تجربه كارشناسی و مدیریتی در توسعه و کاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات در سازمانهای بزرگ و کوچک در خدمت به صنایع مختلف کشور، قابليت عرضه خدمات در حوزه‌هاي متنوعي را دارد.

آخرین مقالات

تماس با ما

فنارا

پاسداران - بوستان سوم (پایین تر از برج سفید) پلاک 3 - واحد 5

تلفن: 22791540 - 87761969

دورنگار: 89774672

رایانامه: info [at] fanaraco [dot] com

درخواست همکاری:

jobcvs1389 [at] gmail [dot] com

شبکه های اجتماعی

اشتراک در خبرنامه: